WHO banga çalakiyê dike ji bo parastina mafê tenduristiyê di rewşa bêçalakî, neheqî û krîzan de

Bi boneya Roja Tenduristiyê ya Cîhanê (7ê Nîsanê), Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) kampanyaya "Tenduristiya min, mafê min" dimeşîne da ku mafê tenduristiyê yê her kesî, li her derê, biparêze. Kampanya ji bo misogerkirina gihîştina gerdûnî ya xizmetguzariyên tenduristiyê yên bi kalîte, perwerde û agahdariyê, û her weha ava vexwarinê ya ewle, hewaya paqij, xwarina baş, xaniyên bi kalîte, şert û mercên xebatê û jîngehê yên baş, û azadiya ji cudakariyê parêzvaniyê dike. Li seranserê cîhanê, pirsgirêkên sereke yên ku bi berdewamî mafê tenduristiyê dixe xeterê, bêçalaktiya siyasî ye digel nebûna hesabdayîn û fînansmanê, ku bi bêtehamulî, cudakarî û damxeyê ve girêdayî ye. Nifûsa ku bi marjînalîzekirin an lawaziyê re rû bi rû ye, herî zêde cefayê dikişîne, wekî kesên ku di nav xizaniyê de dijîn, koçber bûne, kal û pîr in an jî bi seqetiyan dijîn. Her çend bêçalakî û neheqî sedema sereke ya têkçûna cîhanî ya di warê parastina mafê tenduristiyê de ne jî, krîzên heyî dibin sedema binpêkirinên bi taybetî yên giran ên vî mafî. Nakokî şopên wêranî, êşa derûnî û laşî û mirinê dihêlin. Şewitandina sotemeniyên fosîl di heman demê de krîza avhewayê diafirîne û mafê me yê nefesgirtina hewaya paqij binpê dike. Krîza avhewayê dibe sedema bûyerên hewayê yên dijwar ku tenduristî û rehetiya li seranserê gerstêrkê tehdît dikin û gihîştina xizmetguzariyan ji bo dabînkirina hewcedariyên bingehîn zehmet dike.

Her kes heq dike ku bêyî cudakarî an zehmetiyên darayî, bigihêje xizmetên tenduristiyê yên bi kalîte, di wextê xwe de û guncaw. Lê dîsa jî, di sala 2021an de, 4.5 milyar mirov, ku ji nîvê zêdetir nifûsa cîhanê ye, ji xizmetên tenduristiyê yên bingehîn nehatine sîgortekirin, ev yek wan li hember nexweşî û karesatan bêparastin dihêle. Tew ew kesên ku xizmetê peyda dikin jî pir caran ji hêla aborî ve cefayê dikişînin, bi qasî 2 milyar kes ji ber lêçûnên tenduristiyê bi zehmetiyên darayî re rû bi rû dimînin, rewşek ku du dehsalan e xirabtir dibe. Ji bo berfirehkirina bergiriyê, li seranserê cîhanê salane 200-328 milyar dolarên Amerîkî yên din hewce ne da ku lênêrîna tenduristiyê ya seretayî li welatên kêm-dahat û navîn were mezin kirin (ango %3.3 ji GDP-ya pêşbîniya neteweyî). Pêşketin nîşan daye ku li cihê ku îradeya siyasî hebe mimkun e. Ji sala 2000-an vir ve, 42 welatan, ku nûnertiya hemî herêm û astên dahatê dikin, di baştirkirina hem bergiriya xizmeta tenduristiyê û hem jî parastina li dijî xercên tenduristiyê yên karesatbar de bi ser ketine. Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, Rêveberê Giştî yê WHO got, "Ji bo bicîanîna mafê tenduristiyê, pêdivî ye ku hikûmet qanûnan derxînin û bicîh bînin, veberhênanê bikin, li dijî cudakariyê derkevin û li beramberî nifûsa xwe berpirsiyar bên girtin." "WHO bi hikûmetan, hevkar û civakan re dixebite da ku asta tenduristiyê ya herî bilind a ku dikare were bidestxistin, wekî mafek bingehîn ji bo hemî mirovan, li her deverê, misoger bike." Mafê tenduristiyê di Destûra WHO de hatiye bicîhkirin, û bi kêmî ve 140 welat mafê tenduristiyê di destûrên xwe yên neteweyî de nas dikin.

Lê belê tenê naskirin têrê nake, ji ber vê yekê WHO piştgiriyê dide welatan da ku mafê tenduristiyê di nav sektoran de bi qanûnî bikin û mafên mirovan di polîtîka û bernameyên tenduristiyê de entegre bikin. Armanca vê piştgiriyê ew e ku xizmetên tenduristiyê peyda bibin, bigihîjin wan û li gorî hewcedariyên nifûsên ku ew xizmetê didin wan bibin bersiv û beşdariya civakê di biryardana tenduristiyê de zêde bikin. Di vê Roja Tenduristiyê ya Cîhanê û piştre de, WHO bang li hikûmetan dike ku ji bo bilindkirina lênihêrîna tenduristiyê ya seretayî veberhênanên watedar bikin; şefafî û berpirsiyariyê misoger bikin; û kes û civakan bi awayekî watedar di biryardana li ser tenduristiyê de beşdar bikin. Kampanya, bi naskirina girêdana di navbera mafê tenduristiyê û mafên din ên bingehîn de, bangên çalakiyê li ser mijarên darayî, çandinî, jîngeh, edalet, veguhastin, ked û karûbarên civakî dihewîne. Kes, civak û civaka sivîl demek dirêj e mafê xwe yê tenduristiyê diparêzin, bi şikandina astengiyan û parêzvaniya wekheviyê gihîştina xizmetên lênihêrîna tenduristiyê baştir dikin. WHO daxwaz ji raya giştî dike ku mafên xwe yên tenduristiyê, di nav de yên têkildarî lênêrîna ewledar û kalîteyî, cudakariya bê sînor, nepenî û nepenîtiyê, agahdarî, xweseriya laşî û biryardanê, bizanibin, biparêzin û pêşve bibin.