ڕۆشەنی کورد
نرخەکانی بازاڕ:
[هەولێر] دۆلار: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] $53.92: کڕین: 53.92 | فرۆشتن: 53.92 IQD
[هەولێر] 0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] ئۆنسەی زیو: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] دینار: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] 167,750: کڕین: 167,750 | فرۆشتن: 167,750 IQD
[هەولێر] 0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] دۆلار: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] دۆلار: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] $4055.99: کڕین: 4055.99 | فرۆشتن: 4055.99 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] ئۆنسە: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] نرخە جیهانییەکان: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] 414,862: کڕین: 414,862 | فرۆشتن: 414,862 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] عەیار ٩: کڕین: ٩ | فرۆشتن: ٩ IQD
[هەولێر] 645,340: کڕین: 645,340 | فرۆشتن: 645,340 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] عەیار ١٤: کڕین: ١٤ | فرۆشتن: ١٤ IQD
[هەولێر] 829,723: کڕین: 829,723 | فرۆشتن: 829,723 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] عەیار ١٨: کڕین: ١٨ | فرۆشتن: ١٨ IQD
[هەولێر] 1,014,106: کڕین: 1,014,106 | فرۆشتن: 1,014,106 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] عەیار ٢٢: کڕین: ٢٢ | فرۆشتن: ٢٢ IQD
[هەولێر] 968,011: کڕین: 968,011 | فرۆشتن: 968,011 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] عەیار ٢١: کڕین: ٢١ | فرۆشتن: ٢١ IQD
[هەولێر] دۆلار: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] $53.92: کڕین: 53.92 | فرۆشتن: 53.92 IQD
[هەولێر] 0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] ئۆنسەی زیو: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] دینار: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] 167,750: کڕین: 167,750 | فرۆشتن: 167,750 IQD
[هەولێر] 0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] دۆلار: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] دۆلار: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] $4055.99: کڕین: 4055.99 | فرۆشتن: 4055.99 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] ئۆنسە: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] نرخە جیهانییەکان: کڕین: | فرۆشتن: IQD
[هەولێر] 414,862: کڕین: 414,862 | فرۆشتن: 414,862 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] عەیار ٩: کڕین: ٩ | فرۆشتن: ٩ IQD
[هەولێر] 645,340: کڕین: 645,340 | فرۆشتن: 645,340 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] عەیار ١٤: کڕین: ١٤ | فرۆشتن: ١٤ IQD
[هەولێر] 829,723: کڕین: 829,723 | فرۆشتن: 829,723 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] عەیار ١٨: کڕین: ١٨ | فرۆشتن: ١٨ IQD
[هەولێر] 1,014,106: کڕین: 1,014,106 | فرۆشتن: 1,014,106 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] عەیار ٢٢: کڕین: ٢٢ | فرۆشتن: ٢٢ IQD
[هەولێر] 968,011: کڕین: 968,011 | فرۆشتن: 968,011 IQD
[هەولێر] +0.00%: کڕین: 0.00 | فرۆشتن: 0.00 IQD
[هەولێر] عەیار ٢١: کڕین: ٢١ | فرۆشتن: ٢١ IQD
بەشی فەلسەفە و بیرکردنەوە

سەکۆی ڕامان و فەلسەفە

لێرەوە گەشت بکە بەناو جیهانی بیرۆکەکان، بیری فەیلەسوفان، و توێژینەوە قووڵە فکرییەکان بە زمانی کوردی و زمانە زپۆڕەکانی تر.

دوایین توێژینەوە و بابەتەکان

سەرجەم بابەتەکان: 9
Article Image
فەلسەفەی هاوچەرخ
تەکنیکە پێشکەوتووەکانی ستۆیسی بۆ بنیاتنانی خۆڕاگری و ئارامی دەروونی

فەلسەفەی ستۆیسیزم تەنها کۆمەڵێک تیۆری مێشکپەروەر نییە، بەڵکو سیستەمێکی مەزنی پراکتیکییە بۆ ژیانکردن و بەهێزکردنی توانای دەروونی لە بەرانبەر قەیران و نائارامییەکاندا. لە سەردەمی کۆندا، فەیلەسوفە ستۆیکییەکان وەک ئێپیکتێتۆس و مارکۆس ئۆرێلیۆس جەختیان لەسەر ئەوە دەکردەوە کە فەلسەفە «هونەری ژیانە» و دەبێت لە کرداردا ڕەنگدانەوەی هەبێت. یەکێک لە گرنگترین تەکنیکە پێشکەوتووەکانی ستۆیسیزم بریتییە لە (دابەشکردنی کۆنتڕۆڵ - Dichotomy of Control)، کە مرۆڤ فێر دەکات جیاوازی بکات لە نێوان ئەو شتانەی لە دەسەڵاتی دایە (وەک بیرکردنەوە، هەڵسوکەوت و ئیرادەی خۆی) و ئەو شتانەی لە دەرەوەی دەسەڵاتیدا هەن (وەک رووداوە دەرەکییەکان، بۆچونی خەڵک و داهاتوو). تەکنیکێکی تری پێشکەوتوو (Premeditatio Malorum) یان پێشبینیکردنی خراپترین سیناریۆکانە، کە تێیدا مرۆڤ بە هۆشیارییەوە لە مێشکیدا ڕووبەڕووی داهاتوویەکی ناخۆش یان لەدەستدانێک دەبێتەوە بۆ ئەوەی ترسی لەناکاوی کەمبێتەوە و توانای بەرگەگرتنی بەهێزتر بێت. هەروەها، ڕاهێنانی (Prezence / لێرە و ئێستا) و تێڕامانی ڕۆژانە یارمەتی مرۆڤ دەدەن کە قەڵای دروونی خۆی (The Inner Citadel) بەهێز بکەن. کاریگەری ئەم تەکنیکانە لەسەر دەروونناسی نوێ و چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی (CBT) زۆر قووڵە، بە جۆرێک کە زۆربەی پزیشکانی دەروونی ئەمڕۆ سەکۆی ستۆیسی بۆ کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ و زیادکردنی خۆڕاگری بەکاردەهێنن.

Article Image
فەلسەفەی هاوچەرخ
مێژووی ستۆیسیزم و گەشەسەندنی: لە ئەسیناوە تا کۆشک و کۆیلەکان

فەلسەفەی ستۆیسیزم (Stoicism) یەکێکە لە کاریگەرترین و بەهێزترین ڕێبازە فەلسەفییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی، کە لە سەرەتای سەدەی سێیەمی پێش زایین لە شاری ئەسینا لەلایەن زێنۆنی سیتۆنی (Zeno of Citium) دامەزرا. ناوی ئەم قوتابخانەیە لە (Stoa Poikile) یان «دەروازەی ڕەنگاورەنگ» وەرگیراوە، کە هۆڵێکی ستووندار بوو و زێنۆ و قوتابییەکانی لەوێدا کۆدەبوونەوە و گفتوگۆی فەلسەفیان دەکرد. مێژووی ستۆیسیزم بەسەر سێ قۆناغی سەرەکیدا دابەش دەبێت: قۆناغی یەکەم (ستۆیسی کۆن) لەلایەن زێنۆ و کلێانتەس و خریسیپۆسەوە سەرکردایەتی کرا و زیاتر گرنگی بە لۆژیک، فیزیک و بنەما سەرەتاییەکانی سروشت دا. قۆناغی دووەم (ستۆیسی ناوەڕاست) لە سەردەمی کۆماری درەنگ و سەرەتای ئیمپراتوریەتی ڕۆمانیدا سەری هەڵدا، کە تێیدا ڕێبازەکە زیاتر گونجێندرا لەگەڵ بەها و کلتوری ڕۆمانیدا. قۆناغی سێیەم (ستۆیسی نوێ یان ڕۆمانی) ناسراوترین قۆناغە و تێیدا ستۆیسیزم بوو بە پەناگەی ڕۆحی بۆ کۆیلە و ئیمپراتۆرەکان پێکەوە. دیارترین فەیلەسوفەکانی ئەم قۆناغە بریتین لە: سێنەکای گەورە (Seneca)، کە راوێژکاری سیاسی و دەوڵەمەند بوو؛ ئێپیکتێتۆس (Epictetus)، کە وەکو کۆیلە ژیا و دواتر بوو بە یەکێک لە گەورەترین مامۆستایانی ئەخلاق؛ و مارکۆس ئۆرێلیۆس (Marcus Aurelius)، ئیمپراتۆری ڕۆما کە کتێبی بەناوبانگی (پێشنیارەکان / بەتەنها لەگەڵ خۆمدا) نووسی. لە ڕووی فەلسەفییەوە، ستۆیسیزم لەسەر بنەمای ئەوە دامەزراوە که جیهان لەلایەن لۆژیکێکی گەردوونی (Logos) بەڕێوە دەچێت و ئەرکی مرۆڤ ئەوەیە کە لەگەڵ سروشتدا بژی، کۆنترۆڵی هەستی نەرێنی بکات، و سەرنجی خۆی تەنها بخاتە سەر ئەو شتانەی کە لە دەسەڵاتی خۆیدایە، نەک هۆکارە دەرەکییەکان.

Article Image
فەلسەفەی هاوچەرخ
سپینۆزە و فەلسەفەی یەکخستنی خودا و سروشت: گەشتی هۆشیاری و ئازادی

بێنۆکت دی سپینۆزە (١٦٣٢ - ١٦٧٧) یەکێکە لە مەزنترین و ڕادیکاڵترین فەیلەسوفەکانی سەردەمی نوێ و مێژووی فیکری مرۆڤایەتی. ئەو لە خێزانێکی جوولەکەی پورتوگالی لە شاری ئەمستردام لە هۆڵەندا لەدایک بوو، بەڵام بەهۆی بۆچوونە شۆڕشگێڕەکان و ڕەخنە توندەکانی لە تێگەیشتنی تەقلیدی بۆ ئایین و دەسەڵاتی کەنیسە، لە کۆمەڵگەی جوولەکەکان دەرکرا (حەرام کرا). سپینۆزە ژیانێکی زۆر سادە و گۆشەگیرانەی هەڵبژارد و پیشەکەی بریتی بوو لە هاڕین و دروستکردنی هاوێنەی عەدەسە، کە لە کۆتاییدا هۆکاری مردنەکەشی بوو بەهۆی هەناسەتەنگییەوە لە تەمەنی ٤٤ ساڵیدا. بنەمای سەرەکی فەلسەفەی سپینۆزە لە کتێبە بەناوبانگەکەی بە ناوی (Ethics - ئەخلاق) دا ڕەنگدانەوەی هەبووە، کە تیایدا ڕێبازی «هەندەسی» بۆ شیکردنەوەی پرسە فەلسەفییەکان بەکاربردووە. ناسراوترین تێگەیشتنی ئەو لەسەر بنەمای زاراوەی لاتینی (Deus sive Natura) واتە «خودا یان سروشت» دامەزراوە. سپینۆزە باوەڕی بەوە نەبوو کە خودا بوونەوەرێکی تاکەکەسی و دەرەکییە و جیهانی دروستکردبێت، بەڵکو پێی وابوو خودا و سروشت یەک شتن و تاکە جەوهەری بێسنوورن کە هەموو بوونەوەرێک تەنها ڕەنگدانەوە یان شێوەیەکی (Modus) ئەو جەوهەرە پیرۆزەن. ئەم تێڕوانینە یەکخوازگەراییە (Monism) بناغەی بۆ زانستی نوێ و بێخەوش دانا و کاریگەرییەکی قوڵی لەسەر فەیلەسوفانی دوای خۆی وەک هێگڵ، گۆتە، و ئەنشتاین هەبوو، کە ئەنشتاین بەڕوونی ئاماژەی بەوە کردبوو کە باوەڕی بە «خوداکەی سپینۆزە» هەیە. لە ڕووی ئەخلاقی و سیاسییەوە، سپینۆزە داکۆکیکارێکی سەرسەختی ئازادیی ڕادەربڕین و دیموکراسی بوو. ئەو پێی وابوو کە ئازادی تەنها لە ڕێگەی تێگەیشتن و ناسینی هۆکارە سروشتییەکانی دیاردەکانەوە بەدەست دێت، نەک لە ڕێگەی ترس و هەڵخەڵەتاندنەوە.

Article Image
فەلسەفەی هاوچەرخ
فەلسەفەی زمانەوانیی ڤیتگنشتاین: لە وێنەکردنی لۆژیکییەوە بۆ یارییەکانی زمان

لودڤیگ ڤیتگنشتاین (١٨٨٩ - ١٩٥١) یەکێکە لە مەزنترین و کاریگەرترین فەیلەسوفەکانی سەدەی بیستەم، کە شۆڕشێکی بنەڕەتی و دووقۆناغیی لە فەلسەفەی زماندا بەرپا کرد و ڕەوتی فەلسەفەی شیکاری بەتەواوی گۆڕی. ١. ناوی تەواوی فەیلەسوفەکە و قوتابخانەکەی: لودڤیگ جۆزێف یۆهان ڤیتگنشتاین (Ludwig Josef Johann Wittgenstein)، ڕابەری فەلسەفەی شیکاری (Analytical Philosophy) و فەلسەفەی زمانەوانی (Philosophy of Language) بوو. ٢. پاشخانی مێژوویی و ژیاننامەی فەیلەسوفەکە: ڤیتگنشتاین لە ڤییەننا لە خێزانێکی زۆر دەوڵەمەند و ڕۆشنبیر لەدایکبوو. سەرەتا لە بەریتانیا ئەندازیاریی ئاسمانیی خوێند، بەڵام خولیای بنەماکانی بیرکاری ئەوی برد بۆ لای بێرتراند ڕەسڵ لە زانکۆی کامبریج. ژیانی فیکریی ڤیتگنشتاین بەسەر دوو قۆناغی سەرەکیدا دابەش دەبێت: ڤیتگنشتاینی پێشوو (محەمەدی Tractatus) و ڤیتگنشتاینی دواتر (پاشکۆی Philosophical Investigations). لە نێوان ئەم دوو قۆناغەدا، ماوەیەک فەلسەفەی وەلا نا و وەک مامۆستای سەرەتایی و باخەوان کاریکرد، بەڵام گەڕانەوەی بۆ کامبریج تێڕوانینی نوێی بەسەر جیهاندا بەخشی. ٣. بونیاد و تێگەیشتنە سەرەکییەکانی فەلسەفەکەی: - قۆناغی یەکەم (ڕستە وەک وێنە - Picture Theory of Language): لە کتێبی 'Tractatus Logico-Philosophicus'دا، ڤیتگنشتاین پێیوا بوو کە ئەرکی زمان وێنەکردنی ڕاستییەکانی جیهانە. سنوورەکانی زمانی من، سنوورەکانی جیهانی من دیاری دەکەن. هەر ڕستەیەک ئاماژە بە واقیعێکی سەلمێنراو نەکات، بێمانایە (بەوانەی ئەخلاق، میتافیزیک و ئاینیشەوە). لە کۆتاییدا دەیوت: 'ئەوەی ناتوانرێت قسەی لێوە بکرێت، دەبێت بێدەنگیی لێ هەڵبژێردرێت'. - قۆناغی دووەم (یارییەکانی زمان - Language Games): لە کتێبی 'پشکنینە فەلسەفییەکان'دا، ڤیتگنشتاین تێڕوانینی پێشووی ڕەتکردەوە. ڕایگەیاند کە مانای وشە لە «بەکارهێنانی» دایە لەناو ژیانی ڕۆژانەدا (Meaning is Use). زمان وەک ڕەفەی ئامرازەکان وایە و وشەکان لە چوارچێوەی 'یارییەکانی زمان'دا مانایان هەیە کە بەپێی 'شێوازی ژیان' (Forms of Life) دەگۆڕێن. میتافیزیک و کێشە فەلسەفییەکان کاتێک دروست دەبن کە وشە لە یارییە ئەسڵییەکەی خۆی دەردەهێنرێت. ٤. کاریگەری قووڵی فەلسەفەکەی لەسەر کۆمەڵگا، ئەخلاق و مێژوو: هاتنی فەلسەفەی ڤیتگنشتاین بۆ ناو دۆمەینی زمان، بڕبڕەی پشتی پۆزەتیڤیزمی لۆژیکیی حەڵقەی ڤییەننای پێکهێنا و دواتریش ئاڕاستەی دەروونناسی، کۆمەڵناسی، تیۆری ئەدەبی و لاهووتی گۆڕی. ئەو نیشانیدا کە زۆرێک لە کێشە فەلسەفییە مێژووییەکان چارەسەر ناکرێن بەڵکو دەڕەوێنەوە، چونکە تەنها سەرلێشێواوی و هەڵەی زمانەوانین. فەلسەفەی ڤیتگنشتاین ڕێگەی خۆشکرد بۆ تێگەیشتن لە زمان وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی و کرداریی زیندوو.

Article Image
فەلسەفەی هاوچەرخ
مێژووی فەلسەفەی ڕەواقییەت: زینۆنی سیتیۆمی و بنەما فەلسەفییەکانی ڕامانی ئارامیی ناوەکی

فەلسەفەی ڕەواقییەت (Stoicism) یەکێکە لە کاریگەرترین و بەردەوامترین قوتابخانە فەلسەفییەکانی سەردەمی هێلینستی و ڕۆمانی کە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ئەخلاق، دەروونناسی و ڕامانی مرۆڤایەتی بەجێهێشتووە. ١. ناوی تەواوی دامەزرێنەر و قوتابخانەکەی: دامەزرێنەری یەکەمی ئەم قوتابخانەیە 'زینۆنی سیتیۆمی' (Zeno of Citium) (٣٣٤ - ٢٦٢ پ.ز) بوو. قوتابخانەکە بە قوتابخانەی 'ڕەواقییەت' یان 'ستۆسزم' دەناسرێت، کە ناوەکەی لە 'ستۆوا پۆیکیلی' (Stoa Poikile) یان 'ڕەواقی نەخشێنراو'ی ئاtopۆڕای ئەسیناوە وەرگیراوە؛ ئەو شوێنەی زینۆن و قوتابییەکانی تێیدا کۆدەبوونەوە و وانەی فەلسەفەیان دەوتەوە. ٢. پاشخانی مێژوویی و ژیاننامەی فەیلەسوفەکە: زینۆن بازرگانێکی فینیقی بوو لە شاری سیتیۆم لە دوورگەی قوبرس. دوای ئەوەی کەشتییەکەی نوقم بوو و تەواوی سەرمایەکەی لەدەستدا، ڕووی لە ئەسینا کرد. لەوێ لە رێگەی خوێندنەوەی بەرهەمەکانی سۆکرات و شاگردییکردنی لەلای فەیلەسوفە کەلبییەکان (Cynics) و ئەکادیمییەکان، ڕێبازێکی نوێی فەلسەفی دامەزراند. ڕەواقییەت بەسەر سێ قۆناغی سەرەکیدا دابەش دەبێت: ڕەواقییەتی کۆن (زینۆن، کڵیانتێس، کریسیپۆس)، ڕەواقییەتی ناوەڕاست (پانایتیۆس، پۆسیدۆنیۆس)، و ڕەواقییەتی ئیمپراتۆریی ڕۆمانی (سێنێکا، ئەیپیکتیتۆس، و ئیمپراتۆڕ مارکۆس ئۆریلیۆس). ٣. بونیاد و تێگەیشتنە سەرەکییەکانی فەلسەفەکەی: فەلسەفەی ڕەواقییەت بەسەر سێ بەشی سەرەکیدا دابەش دەبێت: لۆژیک، فیزیا (سروشتناسی)، و ئەخلاق. - عەقڵی گەردوونی (Logos): ڕەواقییەکان بڕوایان وابوو گەردوون بەپێی عەقڵێکی گەردوونی سیستەماتیک و عەقڵانی بەڕێوەدەچێت. - جیاکاری کۆنترۆڵ (Dichotomy of Control): مرۆڤ دەبێت شتەکان دابەش بکات بەسەر ئەوانەی لەژێر کۆنترۆڵی خۆیدان (بیرکردنەوە، هەڵوێست، بڕیارەکان) و ئەوانەی لەژێر کۆنترۆڵی خۆیدا نین (ڕووداوەکان، تەندروستی، ڕای ئەوانی تر). ئازار و ناڕەحەتی کاتێک دەستپێدەکات کە مرۆڤ دەیەوێت شتێک کۆنترۆڵ بکات کە لە توانایدا نییە. - فەزڵ و بەختەوەری (Virtue is the Sole Good): تەنها فەزڵ و ڕەوشتی بەرز (دانایی، ئازایەتی، دادپەروەری، دانبەخۆداگرتن) بەسە بۆ بەدەستهێنانی ئارامیی دەروونی (Ataraxia) و بەختەوەری (Eudaimonia). - ژیان بەپێی سروشت (Living according to Nature): هۆشیارانە قبوڵکردنی دیاردە و ڕووداوەکانی ژیان و ئامادەیی بۆ بەڕەنگاربوونەوەی نەهامەتییەکان. ٤. کاریگەری قووڵی فەلسەفەکەی لەسەر کۆمەڵگا، ئەخلاق و مێژوو: ڕەواقییەت بووە بنەمای تێگەیشتنی مرۆڤدۆستی گەردوونی (Cosmopolitanism)، کە تێیدا هەموو مرۆڤەکان وەک هاووڵاتیی یەک گەردوون تەماشا دەکرێن بێ جیاوازی چینایەتی یان نەژادی. ڕەواقییەت کاریگەری قووڵی هەبوو لەسەر گەشەسەندنی فیکری مەسیحییەت، فەلسەفەی ڕۆشنگەری (وەک سپینۆزا و کانت)، و لە سەردەمی هاوچەرخدا بووە بنەمای سەرەکی چارەسەری دەروونی بە ڕێگەی ڕەفتاری-نەغۆڕی (CBT و REBT). بەرگەگرتنی ئازار و پشوودرێژیی ڕەواقییانە تا ئەمڕۆش وەک بەرزترین هێمای ئارامیی ڕۆحی سەیر دەکرێت.

Article Image
فەلسەفەی هاوچەرخ
بەراوردی قووڵی فەلسەفی لە نێوان کارل مارکس و ئادەم سمیس: لە دەستی نادیارەوە بۆ خەباتی چینایەتی

بەراوردکردنی فەلسەفی لە نێوان ئادەم سمیس (١٧٢٣ - ١٧٩٠) و کارل مارکس (١٨١٨ - ١٨٨٣) تەنها بەراوردکردنی دوو سیستەمی ئابووری (سەرمایەداری و سۆشیالیزم) نییە، بەڵکو ڕووبەڕووبوونەوەی دوو تێڕوانینی بنەڕەتی جیاوازە بۆ جەوهەری مرۆڤ، مێژوو، ئازادی و ڕەوشت. ١. ناوی تەواوی فەیلەسوفەکان و قوتابخانەکانیان: - ئادەم سمیس: باوکی ئابووری سیاسی کلاسیک و ڕۆشنگەریی سکۆتلەندی (Classical Political Economy & Scottish Enlightenment). - کارل مارکس: دامەزرێنەری ماتریالیزمی دیالێکتیکی و مێژوویی، مارکسیزم و ڕەخنەی بنیادگەریی سەرمایەداری (Marxism & Historical Materialism). ٢. پاشخانی مێژوویی و ژیاننامەی بەراوردکاری: ئادەم سمیس لە سەدەی هەژدەهەمدا لە سەردەمی ڕۆشنگەری و لە سەرەتای شۆڕشی صنعتی لە سکۆتلەندا ژیاوە. بڕوای بە توانای عەقڵ و هارمۆنی سروشتی هەبوو بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگا. لە بەرامبەردا، کارل مارکس لە سەدەی نۆزدەهەمدا لە ناو جەرگەی سەرهەڵدانی سەرمایەداری پیشەسازیی بەریتانیا و ئەوروپادا ژیا؛ سەردەمێک کە کرێکاران لە خراپترین مەرجی ژیاندا کاریان دەکرد. مارکس پڕ لە ڕەخنە بوو بەرامبەر ئایدیالیزەکردنی بازاڕی ئازاد لەلایەن سمیسەوە. ٣. بونیاد و تێگەیشتنە سەرەکییەکان (جیاوازییە فەلسەفییەکان): - سروشتی مرۆڤ (Human Nature): سمیس مرۆڤ وەک بونەوەرێک دەبینێت کە بە سروشتی ئارەزووی ئاڵوگۆڕ و بازرگانی دەکات ('Homo Economicus') و بەرژەوەندیی کەسی هاندەری سەرەکییەتی. مارکس ئەمە رەت دەکاتەوە و پێیوایە جەوهەری مرۆڤ (Gattungswesen) ئازادانە کارکردن و بەرهەمهێنانە، بەڵام سەرمایەداری مرۆڤ لە کارەکەی و لە جەوهەری خۆی نامۆ (Alienated) دەکات. - دەستی نادیار بەرامبەر خەباتی چینایەتی: سمیس پێیوا بوو 'دەستی نادیار' (Invisible Hand) بەرژەوەندییە تایبەتەکان دەگۆڕێت بۆ بەرژەوەندی گشتی و هاوسەنگی دروست دەکات. مارکس بڕوای وابوو کە سەرمایەداری بە سروشتی خۆی پر لە تناقض و داڕمانی ناوەکییە، و مێژوو لە ڕێگەی 'خەباتی چینایەتی' (Class Struggle) لە نێوان بورژوازی و پروڵیتاریادا بەرەو پێش دەچێت. - تیۆری بەها (Value Theory): هەردووکیان کار بە سەرچاوەی بەها دەزانن (Labor Theory of Value)، بەڵام مارکس چەمکی 'بەهای زیادە' (Surplus Value)ی داهێنا تا ڕوونی بکاتەوە چۆن سەرمایەدار لە ڕێگەی دزینی کاتی کاری بێبەرامبەری کرێکارەوە زێدەبایی و قازانج کۆدەکاتەوە. ٤. کاریگەری لەسەر کۆمەڵگا، ئەخلاق و مێژوو: تێڕوانینی سمیس ڕێگەی خۆشکرد بۆ بەجیهانیبوونی بازاڕی ئازاد، لیبرالیزم و گەشەی تەکنەلۆژی، بەڵام ناڕەخسانی دەرفەت و نادادپەروەری کۆمەڵایەتیشی لێکەوتەوە. لە بەرامبەردا، فەلسەفەی مارکس بووە ئیلهامبەخشی شۆڕشە گەورەکانی سەدەی بیستەم، بزووتنەوە کرێکارییەکان و دەوڵەتی خۆشگوزەرانی. بەراوردی فەلسەفی نێوانیان تا ئەمڕۆش چەق بەخشە: ئایا ئازادی لە ڕێگەی بازاڕی ئازادەوە بەدەست دێت (سمیس)، یان لە ڕێگەی ڕزگاربوون لە خودی بازاڕ و سەرمایەدارییەوە (مارکس)؟