ماڵپەڕی ڕۆشەنی کورد

دوایین توێژینەوە و بابەتەکان

سەرجەم بابەتەکان: 9

فەلسەفەی هاوچەرخ

Teknîkên Pêşketî yên Stoyî ji bo Avakirina Berxwedan û Aştiya Hundirîn

Felsefeya Stoyîzmê ne tenê komek teoriyên hişmendiyê ye, lê belê sîstemeke pratîkî ya mezin e ji bo jiyanê û xurtkirina hêza derûnî li hemberî qeyranan. Di dema kevnar de, fîlozofên stoyî yên wekî Epîktêtos û Markos Oreliyos tekez kirin ku felsefe 'hunerê jiyanê ye' û divê di pratîkê de diyar bibe. Yek ji teknîkên herî girîng ên pêşketî yên stoyîzmê 'Dabeşkirina Kontrolê' ye, ku mirov fêr dike ku cudahiyê di navbera tiştên di bin desthilata xwe de û tiştên li derveyî desthilata xwe de bike. Teknîkeke din a pêşketî 'Premeditatio Malorum' e, yanî pêşbînîkirina senaryoyên herî xirab bi armanca kêmkirina tirsa ji pêşerojê û xurtkirina berxwedanê. Her weha, tetbîqata bîranîna mirinê (Memento Mori) û lêkolîna rojane alîkariya mirov dikin ku keleha xwe ya hundirîn xurt bikin. Bandora van teknîkan li ser derûnnasiya nûjen û terapiya naskirinî gelekî kûr e, û îro gelek pispor van rêbazan ji bo kêmkirina fikaran bi kar tînin.

2026-10-27 خوێندنەوە

فەلسەفەی هاوچەرخ

Dîroka Stoyîzmê û Pêşveçûna Wê: Ji Atenê Heya Qesr û Koleyan

Felsefeya Stoyîzmê (Stoicism) yek ji kevneşopiyên felsefî yên herî bi bandor û mayinde ye ku di sedsala sêyemîn a b.z. de li Atenê ji aliyê Zenonê Citium ve hate damezrandin. Navê vê dibistanê ji 'Stoa Poikile' (Eywana Nexşandî) tê, ku derdorek bûn ku Zenon û şagirtên wî lê kom dibûn û nîqaşên felsefî dikirin. Dîroka Stoyîzmê li ser sê qonaxên sereke tê dabeşkirin: Stoyîzma Kevn, ku bi pêşengiya Zenon, Kleanthes û Chrysippus hate meşandin û bal kişand ser mantiq û xwezayê; Stoyîzma Navîn, ku nêzîkî çanda Romayî bû; û Stoyîzma Nû ya Romanî ku bûye qonaxa herî navdar. Di nav fîlozofên sereke yên vê tevgerê de Seneka (Seneca) yê siyasetmedar, Epîktêtos (Epictetus) ê ku wekî kole dest bi jiyanê kir, û Marcus Aurelius (Markos Oreliyos) ê împeratorê Romayê cih digirin. Bingehê felsefeya Stoyîzmê ew e ku cîhan ji aliyê hişmendiyek gerdûnî ve (Logos) tê birêvebirin, û divê mirov li gorî xwezayê bijî, hestên neyasayî kontrol bike û tenê balê bide ser tiştên ku di bin desthilata wî ya kesane de ne.

2026-10-27 خوێندنەوە

فەلسەفەی هاوچەرخ

Spînûza û Felsefeya Yekbûna Xwedê û Xweza: Rêwîtiya Hişmendî û Azadiyê

Baruch Spinoza (1632 - 1677) yek ji fîlozofên herî mezin û radîkal ê serdema nû û dîroka bîrdoziya mirovahiyê ye. Ew li Amsterdamê di malbatek Cihû ya Portekîzî de hat dinyayê, lê ji ber nêrînên xwe yên şoreşgerî û rexneyên tund li dijî têgihîştina kevneşopî ya ol û desthilatdariyê, ji civaka Cihûyan hate derxistin (heramkirin). Spinozayî jiyaneke pir sade û gûşe girt û bi çêkirina lûp û camên optîkî debara xwe kir, ku ev yek di encamê de bû sedema mirina wî bi nexweşiya pişikê di temenê 44 salî de. Bingehê sereke yê felsefeya Spinoza di pirtûka wî ya navdar 'Ethics' (Etîk) de tê xuyakirin, ku tê de rêbaza 'geometrîk' ji bo analîzkirina pirsgirêkên felsefî bi kar aniye. Têgihîştina wî ya herî navdar li ser bingeha têgîna latînî (Deus sive Natura) yanî 'Xwedê ango Xweza' hatiye avakirin. Spinoza bawer nedikir ku Xwedê mexlûqekî derveyî ye ku cîhan afirandiye, lê belê wî diggot ku Xwedê û xweza yek in û yek cevherê bêdawî ne, ku her tişt tenê teşe yan jî rengvedanek e. Ev nêrîna yekparçeyî (Monism) bingehek ji bo zanista nû danî û bandoreke kûr li ser fîlozofên wekî Hegel, Goethe û Einstein kir. Di warê exlaqî û siyasî de, Spinoza parêzvanekî hişk ê azadiya ramanê û demokrasiyê bû, û wî diparast ku azadî bi têgihiştina sedemên sirûştî tê bidestxistin.

2026-10-27 خوێندنەوە

فەلسەفەی هاوچەرخ

Felsefeya Zimên a Wittgenstein: Ji Wêneya Logîkî heta Lîstikên Zimên

Ludwig Wittgenstein (1889 - 1951) yek ji fîlozofên herî mezin û bandorokirî yên sedsala 20an e ku di felsefeya zimên de şoreşek kûr çêkir û rêça felsefeya analîtîk guhart. 1. Navê Temam û Dibistana Felsefî: Ludwig Josef Johann Wittgenstein, pêşengê Felsefeya Analîtîk (Analytical Philosophy) û Felsefeya Zimên (Philosophy of Language) e. 2. Pêşxana Dîrokî û Jiyanname: Wittgenstein li Viyenayê di malbatek gelekî dewlemend de ji dayik bû. Wî li Cambridge li ba Bertrand Russell felsefe xwend. Jiyana wî ya fîkrî dibe du beş: Wittgensteinê Serdemî Pêşî (Tractatus) û Wittgensteinê Serdemî Duyem (Philosophical Investigations). Di navbera van her du serdeman de wî demekê felsefe berda, lê vegera wî bo Cambridge nêrîneke nû da cîhanê. 3. Têgehên Sereke yên Felsefeya Wî: - Qonaxa Yekem (Teoriya Wênî ya Zimên): Di pirtûka 'Tractatus' de, wî îختîbar kir ku karê zimên dîmenkirina rastiyên cîhanê ye. 'Sînorên zimanê min, sînorên cîhana min in'. Tiştên ku di derveyî rastiya fîzîkî de ne bêmana ne. - Qonaxa Duyem (Lîstikên Zimên - Language Games): Di pirtûka 'Lêkolînên Felsefî' de, wî nêrîna xwe ya berê red kir. Wî got ku maneya peyvekê di 'bikaranîna' wê ya di nav jiyana rojane de ye (Meaning is Use). Ziman mîna lîstikekê ye ku li gorî 'Şêweyên Jiyanê' (Forms of Life) dixebite. 4. Bandora li ser Civak, Etîk û Dîrokê: Ramana Wittgenstein rê ji bo felsefeya zimên a nûjen vekir û bandor li ser zimannasî, derûnnasî û civaknasiyê kir. Wî nîşan da ku gelek pirsgirêkên felsefî ne çareser dibin, belkî tenê tevliheviyên zimên in.

2026-10-01 خوێندنەوە

فەلسەفەی هاوچەرخ

Dîroka Felsefeya Stoîksîzmê: Zeno yê Cîtîumê û Binesazîya Aştîya Navxweyî

Felsefeya Stoîksîzmê (Stoicism) yek ji dibistanên felsefî yên herî bandorokirî yên serdema Hêlênîstî û Romayî ye ku bandoreke kûr li ser etîk, derûnnasî û ramana mirovahiyê hiştiye. 1. Navê Temam û Dibistana Felsefî: Damezrînerê yekem ê vê dibistanê Zeno yê Cîtîumê (334 - 262 b.z.) bû. Dibistan bi navê 'Stoîksîzm' tê nasîn, ku navê xwe ji 'Stoa Poikile' (Eywana Nexşandî) ya li Atînayê girtiye; cîhê ku Zeno û şagirdên xwe lê diciviyan. 2. Pêşxana Dîrokî û Jiyanname: Zeno bazirganekî fînîkî ji bajarê Cîtîum li girava Qibrisê bû. Piştî ku keştiya wî noq bûn û hemû sermaye wî winda bû, ew çû Atînayê. Li wir di bin bandora felsefeya Sokrat û Fîlozofên Kînîk (Cynics) de rêbazeke nû damezirand. Stoîksîzm di sê qonaxan de geş bû: Stoîksîzma Kevn (Zeno, Cleanthes, Chrysippus), Stoîksîzma Navîn (Panaetius, Posidonius), û Stoîksîzma Împeratoriya Romayê (Seneca, Epictetus, û Împerator Marcus Aurelius). 3. Têgehên Sereke û Binesaziya Felsefî: - Logos (Aqilê Gerdûnî): Stoîk bawer dikirin ku gerdûn ji aliyê hiş û aqilekî gerdûnî ve tê rêvebirin. - Cûdakirina Kontrolê: Mirov divê tiştan bide ber hev: tiştên di bin kontrola me de ne (raman, helwest) û tiştên ne di bin kontrola me de ne (rûdan, tenduristî). Êş hingê dest pê dike ku mirov dixwaze tiştên ne di destê xwe de kontrol bike. - Çêkera Rewa û Aştî: Tenê çêkerî û xêrxwazî (hêz, şehrezayî, edalet) ji bo bidestxistina aştîya navxweyî (Ataraxia) û bexteweriyê bes e. 4. Bandora li ser Civak, Etîk û Dîrokê: Stoîksîzmê bingeha Kozmopolîtîzmê (Mirovahiya Gerdûnî) ava kir, ku tê de hemû mirov wekî welatiyên yek cîhanê dihatin dîtin. Vê felsefeyê bandor li ser Xiristiyanî, felsefeya Ronakbîriyê û derûnnasiya nûjen (CBT) kir.

2026-10-01 خوێندنەوە

فەلسەفەی هاوچەرخ

Muqayeseya Kûr a Felsefî di Navbera Karl Marx û Adam Smith de

Hebûna muqayeseyek felsefî di navbera Adam Smith (1723 - 1790) û Karl Marx (1818 - 1883) de ne tenê berawirdkirina du pergalên aborî ye, belkî rûbirûbûna du felsefeyên cuda yên li ser cewherê mirov, dîrok û azadiyê ye. 1. Navên Temam û Dibistanên Felsefî: - Adam Smith: Bavê Aboriya Siyasî ya Klasîk û Ronakbîriya Skotlandî. - Karl Marx: Damezrênerê Materyalîzma Diyalektîk û Dîrokî, Marksîzm û Rexneya Binesazî ya Sermayedariyê. 2. Pêşxana Dîrokî û Jiyanname: Smith di sedsala 18an de di serdemek ku şoreşa pîşesazî nû dest pê dikir de jiya û baweriya wî bi aqil û harmonya xwezayî ya bazarê hebû. Marx di sedsala 19an de li nav dilê krîzên sermayedariya pîşesazî ya Ewropayê jiya, ku tê de karker di şertên gelekî xirab de dihatin xebitandin. Ji ber vê yekê Marx îdealîzasyona bazara azad a Smith bi tundî rexne kir. 3. Têgehên Sereke û Cudahiyên Felsefî: - Cewherê Mirov: Smith mirov wekî heyber xwedî daxwaza bazirganiyê (Homo Economicus) dît ku berjewendiya kesane motîvasyona wî ye. Marx ev red kir û got ku cewherê mirov azadiya afirîneriyê ye, lê sermayedarî mirov ji karê wî bîgane (Alienated) dike. - Destê Nedyar beramberî Têkoşîna Çînî: Smith bawer dikir ku 'Destê Nedyar' (Invisible Hand) berjewendiyên kesane dike berjewendiya giştî. Marx îspat kir ku sermayedarî tijî nakokiyên hundirîn e û dîrok bi 'Têkoşîna Çînî' birêve diçe. 4. Bandora li ser Civak, Etîk û Dîrokê: Ramana Smith rê ji bo azadiya bazarê û geşepêdana teknolojîk vekir, lê ramana Marx bû bingeha şoreşên mezin ên sedsala 20an û tevgerên karkeran. Dîyalektika di navbera azadiya bazarê (Smith) û rizgariya ji bazarê (Marx) de hîn jî nîqaşa herî sereke ya cîhana nûjen e.

2026-10-01 خوێندنەوە

پیشاندانی بابەتەکان:

دروشمی بەش

"ژیانی نەپشکنراو شایستەی ژیانکردن نییە."
— سۆکرات

دوایین بڵاوکراوەکان

زمانە بەردەستەکان

سۆرانی (Kurdish) Kurmancî العربية فارسی English

سەکۆی ڕامان و فەلسەفە

دوایین توێژینەوە و بابەتەکان

Teknîkên Pêşketî yên Stoyî ji bo Avakirina Berxwedan û Aştiya Hundirîn

Dîroka Stoyîzmê û Pêşveçûna Wê: Ji Atenê Heya Qesr û Koleyan

Spînûza û Felsefeya Yekbûna Xwedê û Xweza: Rêwîtiya Hişmendî û Azadiyê

Felsefeya Zimên a Wittgenstein: Ji Wêneya Logîkî heta Lîstikên Zimên

Dîroka Felsefeya Stoîksîzmê: Zeno yê Cîtîumê û Binesazîya Aştîya Navxweyî

Muqayeseya Kûr a Felsefî di Navbera Karl Marx û Adam Smith de