ماڵپەڕی ڕۆشەنی کورد

دوایین توێژینەوە و بابەتەکان

سەرجەم بابەتەکان: 9

فەلسەفەی هاوچەرخ

کارل مارکس: دیالێکتیکی ماتریالیستی، خەباتی چینایەتی و شیكردنەوەی ڕەخنەییانەی سەرمایەداری

کارل مارکس (١٨١٨ - ١٨٨٣) یەکێکە لە کاریگەرترین فەیلەسوف، ئابووریناس و تیۆریسنە سیاسییەکانی سەدەی نۆزدەیەم کە ڕەوتی مێژووی مرۆژایەتی بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی. پاشخانی مێژوویی و ژیاننامە: مارکس لە شارۆچکەی ترێری ئەڵمانیا لە خێزانێکی جووی بەئەڵمانیبوو لەدایکبوو. لە زانکۆکانی بۆن و بەرلین یاسا و فەلسەفەی خوێند. لە ژێر کاریگەری قووڵی فەلسەفەی هێگڵ و هاوڕێکانی (هێگڵییە گەنجەکان) گەشەی بە فیکری خۆیدا، بەڵام دواتر لە ڕێگەی ڕەخنەگرتن لە میتۆدی ئایدیالیستیی هێگڵ و فەلسەفەی فۆیەرباخ، ڕێبازێکی بەتەواوی نوێی دامەزراند. لەبەر تێڕوانینە ڕادیکاڵەکانی لە ئەڵمانیا، فەرەنسا و بەلجیکا دوورخرایەوە و سەرەنجام لە لەندەن نیشتەجێ بوو، لەوێ لەگەڵ هاوڕێی تەمەنی، فریدریش ئەنگڵس، گرنگترین بەرهەمەکانی نووسی. بونیاد و تێگەیشتنە سەرەکییەکانی فەلسەفەکەی: فەلسەفەی مارکس لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی ڕاوەستاوە: دیالێکتیکی ماتریالیستی، ماتریالیزمی مێژوویی، و ڕەخنەی ئابووری سیاسی. مارکس دیالێکتیکی هێگڵی (سێ لایەنی: تێز، ئەنتی‌تێز، سەنتێز) وەرگرت بەڵام سەرەوژێری کردەوە؛ بە بڕوای مارکس مێژوو بە بیرۆکەکان بەڕێوە ناچێت، بەڵکو بە مەرجە مادییەکان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان دیاری دەکرێت. لە چەمکی 'بیگانەبوون' (Alienation)دا، مارکس ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن سیستەمی سەرمایەداری کرێکار لە بەرهەمی کارەکەی، لە پرۆسەی بەرهەمهێنان، لە جەوهەری مرۆیی خۆی و لە کرێکارانی تر نامۆ دەکاتەوە. کاریگەری لەسەر کۆمەڵگا، ئەخلاق و مێژوو: ڕامانەکانی مارکس بوونە هەوێنی شۆڕشە گەورەکانی سەدەی بیستەم (وەک شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕووسیا و شۆڕشی چین). بیرۆکەکانی شێوازی تێگەیشتنی ئێمەیان بۆ کۆمەڵناسی، مێژوو، ئابووری و ئەدەب بە تەواوی گۆڕی. تیۆرییەکانی مارکس تا ئیمڕۆش وەک چەقێکی سەرەکی دەمێننەوە بۆ تێگەیشتن لە ناڕاوەستاییەکانی سەرمایەداری، قەیرانە ئابوورییەکان و دابەشبوونی چینایەتی لە کۆمەڵگای هاوچەرخدا.

2026-10-01 خوێندنەوە

فەلسەفەی هاوچەرخ

ئادەم سمیس: تەلارسازی ئابووریی ئازاد و فەلسەفەی ئەخلاقیی ڕۆشنگەری

ئادەم سمیس (1723-1790) فەیلەسوف و ئابووریناسی گەورەی سکۆتلەندی، بە باوکی ئابووریی نوێ و داڕێژەری سەرەکیی تیۆری سەرمایەداری دەناسریێت. ژیانی فیكریی سمیس لە ناوچەرگەی ڕۆشنگەریی سکۆتلەندیدا گەشەی کرد، بە تایبەت لەژێر کاریگەری مامۆستاکەی فرانسیس هاچیسن و هاوڕێی نزیکی دەیڤد هیوم. ژیننامە و پاشخانی مێژوویی: سمیس لە شاری کێرکالدی لە سکۆتلەند لەدایکبوو، لە زانکۆکانی گلاسگۆ و ئۆکسفۆرد خوێندنی تەواو کرد. دواتر وەک مامۆستای فەلسەفەی ئەخلاق لە زانکۆی گلاسگۆ دەستبەکار بوو. ئەو سەردەمەی سمیس تێیدا ژیا، سەردەمی گوێزانەوە بوو لە سیستەمی مێرکانتلیزم (بازرگانیی دەوڵەتی) بەرەو شۆڕشی پیشەسازی. ئەم گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییانە زەمینەیەکی زۆر بەپیتیان بۆ تێڕامانە فەلسەفییەکانی ئەو ڕەخساند. بونیاد و تێگەیشتنە فەلسەفییەکان: فەلسەفەی سمیس تەنها ئابووری نییە، بەڵکو پەیوەستێکی زۆر قووڵی بە ئەخلاق و ڕەفتاری کۆمەڵایەتییەوە هەیە. دوو شاکاری سەرەکیی سمیس بریتین لە: 1. تیۆری هەستە ئەخلاقییەکان (1759): لەم پەرتووکەدا سمیس پێیوایە کە بنەمای ئەخلاقی مرۆڤ «هاوسۆزی» (Sympathy) یان «دەنگدانەوەی بەزەیی»یە. ئەو چەمکی «بینەری بێلایەن» (Impartial Spectator) دێنێتە ئاراوە، کە وەک ویژدانێکی ناوەکی ڕەفتارەکانی مرۆڤ هەڵدەسەنگێنێت. 2. سامانی نەتەوەکان (1776): لێکۆڵینەوەیەکی قووڵە لە هۆکارەکانی دەوڵەمەندبوونی وڵاتان. لێرەدا سمیس چەمکی بەناوبانگی «دەستی نادیار» (Invisible Hand) دەخاتە ڕوو؛ بەو مانایەی کاتێک تێنەپەڕیوەکان هەوڵی بەدیهێنانی بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان دەدەن لە بازاڕی ئازاددا، بێ ئەوەی خۆیان مەبەستیان بێت، خزمەت بە بەرژەوەندیی گشتی کۆمەڵگاش دەکەن. هەروەها جەخت لەسەر «دابەشکردنی کار» و ئازادیی بازرگانی (Laissez-faire) دەکاتەوە. کاریگەری مێژوویی و ئەخلاقی: تێڕوانینەکانی ئادەم سمیس شۆڕشێکی بەرپادەکرد لە جیهانی مۆدێرندا. ئەوە ئەو بوو تێگەیشتنی دەوڵەتانی بۆ سەروەت و سامان گۆڕی، لە بەرد و زێڕەوە بۆ ئاستی بەرهەمهێنان و تەندروستیی ئابووریی ناوخۆیی. کارەکانی ڕێ خۆشکەر بوون بۆ گەشەسەندنی سەرمایەداریی دیموکراتی و سیستمە ئابوورییە ئازادەکانی جیهان. ئەگەرچی زۆرجار بە هەڵە تەنها وەک داکۆکیکارێکی بەرژەوەندپەرستی لێکدەدرێتەوە، بەڵام لە ڕاستیدا سمیس سیستەمێکی ئابووری داوا دەکرد کە لەسەر چوارچێوەیەکی ئەخلاقی و دادپەروەریی یاسایی وەستابێت.

2026-09-30 خوێندنەوە

فریدریک نیچە

بوونگەرایی / فەلسەفەی هاوچەرخ

فریدریک نیچە: شۆڕشی فکری، بڕینی پووچگەرایی و داڕشتنەوەی بەهاکانی مرۆڤی باڵا

فریدریک نیچە (١٨٤٤ - ١٩٠٠) بێگومان یەکێکە لە کاریگەرترین، ئاڵۆزترین و ڕادیکاڵترین فەیلەسوفانی سەدەی نۆزدەیەم و سەرجەم مێژووی فیکری مرۆڤایەتی. ئەو بیرمەندەی کە بە بەکارهێنانی «چەکوش لە فەلسەفەدا» هەوڵیدا بنەما تەقلیدییەکانی فەلسەفەی ئەوروپی، ئەخلاقی مەسیحی و بەها باوەکانی کۆمەڵگا هەڵوەشێنێتەوە. نیچە بە ڕەخنە توندەکانی لەسەر میتافیزیک و عەقڵانییەتی وشک ناسراوە، و بەرهەمەکانی بوونە هەوێنی سەرهەڵدانی بزووتنەوەیەکی فکری نوێ کە تێڕوانینی مرۆڤیان بۆ بوون، ئەخلاق و ئازادی گۆڕی. لە ڕووی ژیاننامە و پاشخانی مێژوویییەوە، نیچە لە شارۆچکەی ڕوکن لە پرۆسیا (ئەڵمانیای ئێستا) لە خێزانێکی مەسیحی ئایینپەروەر لەدایکبوو. باوکی قەشە بوو، بەڵام نیچە لە تەمەنێکی گەنجیدا بەرەو خوێندنی زمانەوانی کلاسیک (Filology) ڕۆشت و لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا بوو بە مامۆستا لە زانکۆی باسل لە سویسرا. بەهۆی تێکچوونی باری تەندروستی و تووشبوونی بە سەرئێشەی توند و کێشەی بینین، ناچاربوو دەست لە مامۆستایەتی بکێشێتەوە و تەواوی ژیانی بۆ گەشتکردن لەنێوان چیاکانی سویسرا و ئیتاڵیا و نووسینی پەرتووکە شۆڕشگێڕییەکانی تەرخان بکات. ئەزموونی ئازاری جەستەیی و تەنیایی قووڵ نەخشەیەکی کاریگەریان لەسەر داڕشتنی بیرۆکەکانی جێهێشت. بونیادی فەلسەفەی نیچە لەسەر دەستنیشانکردنی قەیرانێکی گەورە ڕاوەستاوە کە ئەویش «پووچگەرایی» (Nihilism)ە. بە بڕوای نیچە، بەهۆی دابەزینی پێگەی ئایین و باوەڕە میتافیزیکییەکان لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا، کۆمەڵگای ڕۆژئاوایی تووشی داڕمانی بەها بنەڕەتییەکان بووەتەوە—دۆخێک کە بە ڕستە بەناوبانگەکەی «خودا مردووە» دەربڕینی لێدەکات. نیچە هۆشداریدا کە ئەم بۆشاییە فکرییە دەبێتە هۆی بێئومێدی و پووچبوونی ژیان، مەگەر مرۆڤ بتوانێت بە شێوازێکی ئازایانە بەهای نوێ بۆ ژیانی خۆی بخوڵقێنێتەوە. وەک وەڵامێک بۆ قەیرانی پووچگەرایی، نیچە تێگەیشتنی «مرۆڤی باڵا» (Übermensch) و «هەڵسەنگاندنەوەی سەرجەم بەهاکان»ی هێنایە ئاراوە. مرۆڤی باڵا ئەو تاکەیە کە توانای هەیە لە ئازار و ئاستەنگەکانی ژیان تێپەڕێت، زنجیری ئەخلاقی بەندایەتی (Slave Morality) بشکێنێت و بە شێوەیەکی سەربەخۆ مانایەک بۆ بوونی خۆی بەدیبهێنێت. ئەم مرۆڤە جەخت لەسەر «پەیمان بە زەوی» دەکاتەوە و لەبری پشوودان بە بەڵێنی جیهانی ئەودیو، جوانی و هێز لەم ژیانەی ئێستادا دەدۆزێتەوە. لەلایەکی ترەوە، تێگەیشتنی «ویستی دەسەڵات» (Will to Power) و «گەڕانەوەی هەمیشەیی» (Eternal Recurrence) دوو پایەی تری فەلسەفەکەیین. نیچە پێیوابوو کە هێزی ئاژووتنی بنەڕەتی لە سروشت و مرۆڤدا بریتییە لە حەزی گەشەکردن، زاڵبوون بەسەر کێشەکاندا و خۆبەهێزکردن، نەک تەنها ململانێ بۆ مانەوە. هەروەها تاقیکردنەوەی فیکریی گەڕانەوەی هەمیشەیی داوا لە مرۆڤ دەکات بە شێوازێک بژی کە ئامادەبێت تەواوی وردەکارییەکانی ژیانی بە هەموو ئازار و خۆشییەکانییەوە بێشومار جار دووبارە ببێتەوە. کاریگەری فەلسەفەی نیچە لەسەر کۆمەڵگا، ئەخلاق و مێژووی هاوچەرخ زۆر قووڵ و بەربلاوە. بەرهەمەکانی بنەمای بزووتنەوەی بوونگەرایی (Existentialism)ی سەدەی بیستەمیان داڕشت و کاریگەرییەکی ئاشکرایان لەسەر بیرمەندانی وەک سارتر، کامۆ و هایدگەر جێهێشت. هەروەها لە بواری دەروونناسیدا، سیگمۆند فرۆید و کارل یۆنگ سوودیان لە تێگەیشتنەکانی نیچە لەسەر ناهۆشیاری و خۆسەپاندن وەرگرت. نیچە مرۆڤایەتی هاندا تا لە کۆتوبەندی کۆپیبوونی ئەخلاقی ڕزگاری بێت و ئازایەتی ئەوەی هەبێت بڕیاردەری چارەنووسی خۆی بێت.

2026-09-30 خوێندنەوە

پیشاندانی بابەتەکان:

دروشمی بەش

"ژیانی نەپشکنراو شایستەی ژیانکردن نییە."
— سۆکرات

دوایین بڵاوکراوەکان

زمانە بەردەستەکان

سۆرانی (Kurdish) Kurmancî العربية فارسی English

سەکۆی ڕامان و فەلسەفە

دوایین توێژینەوە و بابەتەکان

کارل مارکس: دیالێکتیکی ماتریالیستی، خەباتی چینایەتی و شیكردنەوەی ڕەخنەییانەی سەرمایەداری

ئادەم سمیس: تەلارسازی ئابووریی ئازاد و فەلسەفەی ئەخلاقیی ڕۆشنگەری

فریدریک نیچە

فریدریک نیچە: شۆڕشی فکری، بڕینی پووچگەرایی و داڕشتنەوەی بەهاکانی مرۆڤی باڵا