ماڵپەڕی ڕۆشەنی کورد

دوایین توێژینەوە و بابەتەکان

سەرجەم بابەتەکان: 9

فەلسەفەی هاوچەرخ

Karl Marx: Diyalektika Materyalîst, Têkoşîna Çînî û Rexneya Sermayedariyê

Karl Marx (1818 - 1883) yek ji fîlozof, aborînas û teorîsyenên siyasî yên herî bandorokirî yên sedsala 19an e ku rêça dîroka mirovahiyê bi rengekî bingehîn guhart. Pاشxana Dîrokî û Jiyanname: Marx li bajarê Trier ê Almanyayê di malbatek kargêr de ji dayik bû. Li zanîngehên Bonn û Berlinê hiqûq û felsefe xwend. Di bin bandora kûr a felsefeya Hegel û 'Hegeliyên Ciwan' de mezin bû, lê paşê bi rexnekirina metodolojiya îdealîst a Hegel û felsefeya Feuerbach, rêbazeke nû ava kir. Ji ber dîtinên xwe yên radîkal ji Almanya, Fransa û Belçîkayê hat derxistin û di dawiyê de li Londonê bi cih bû, ku li wir dîsa bi hevalê xwe Friedrich Engels re berhemên xwe yên herî giring nivîsandin. Yekîneyên Serekî yên Felsefeya Wî: Felsefeya Marx li ser sê hîmên sereke disekine: Diyalektika Materyalîst, Materyalîzma Dîrokî, û Rexneya Aboriya Siyasî. Marx diyalektika Hegel berevajî kir; li gorî Marx dîrok ne bi fikran, belkî bi mercên maddî û têkiliyên hilberînê tê meşandin. Di konseptê 'Bişaftin/Bêganebûn' (Alienation) de, Marx eşkere dike ku pergala sermayedarî çawa karker ji berhemê wî, ji proseya hilberînê û ji cewherê mirovahiyê xerîb dike. Bandora ser Civak, Etîk û Dîrokê: Mişextî û ramanên Marx bûn bingeha şoreşên mezin ên sedsala 20an (mîna Şoreşa Oktoberê li Rûsyayê). Felsefeya wî awayê têgihiştina me ya ji bo civaknasî, dîrok û aboriyê bi temamî guhart. Teoriya Marx heta îro jî wekî amûreke sereke dimîne ji bo analîzkirina krîzên sermayedariyê û cudahiya çînî di civaka nûjen de.

2026-10-01 خوێندنەوە

فەلسەفەی هاوچەرخ

Adam Smith: Avakerê Aboriya Azad û Felsefeya Exlaqî ya Ronahîbûnê

Adam Smith (1723-1790) fîlozof û aborînasê mezin ê Skotlandî ye ku wekî bavê aboriya nûjen û sazkirê felsefeya sermayedariya azad tê nasîn. Fikr û ramana wî di navenda Serdemê Ronahîbûnê de li Skotlandê geş bû. Paşxana Dîrokî û Jiyan: Smith li bajarê Kirkcaldy ji dayik bû. Li zanîngehên Glasgow û Oxfordê perwerde dît û paşê bû profesordê felsefeya exlaqî li Zanîngeha Glasgowê. Ew di serdemekê de jiya ku cîhan ji pergala bazirganiya dewletî (Merkantîlîzm) ber bi Şoreşa Pêşesaziyê ve diçû. Raman û Felsefeya Serekî: Felsefeya Smith ne tenê aborî ye, lê rasterast bi exlaq û reftara mirov re girêdayî ye: 1. Teoriya Hestên Exlaqî (1759): Smith dibêje ku bingeha exlaqê mirov mirovan "hevsozî" û dilsozî ye. Wî têgeha "Temaşevanê Bêalî" afirand ku mîna wijdanekî hundirîn tevgerên me dinirxîne. 2. Dewlemendiya Neteweyan (1776): Di vê pirtûkê de wî teoriya "Destê Nediyar" (Invisible Hand) anî ziman. Li gorî Smith, gava mirov ji bo berjewendiya xwe ya kesane di sûka azad de dixebitin, bêyî ku bizanibin xizmetê li berjewendiya hemû civakê jî dikin. Her wiha behsa giringiya parvekirina kar dike. Bandora Dîrokî û Civakî: Ramanên Smith bingeha aborî û azadiya cîhana nûjen danîn. Wî ramana dewlemendiyê guherand û kir hilberîn û azadiya bazirganiyê. Ew ne tenê berjewendiya kesane, lê piştgiriya pergala dadwerî û exlaqî di nav aboriyê de dikir.

2026-09-30 خوێندنەوە

فریدریک نیچە

بوونگەرایی / فەلسەفەی هاوچەرخ

Friedrich Nietzsche: Şoreşa Fikrî, Derbasbûna Nihilîzmê û Avakirina Nirxên Mirovê Bilind

Friedrich Nietzsche (1844 - 1900) bêguman yek ji fîlozofên herî bandor, aloz û radîkal e di sedsala negazdem de û di hemû dîroka fikrî ya mirovahiyê de. Ew bîrmendê ku bi bikaranîna "çakûç di felsefeyê de" hewl da bingehek nû bide ramanên nûjen û exlaqê kevneşopî hilweşîne. Nietzsche bi rexneyên xwe yên tund li ser mîtafîzîkê û aqilparêziya hişk tê nasîn, û berhemên wî bûn sedema derketina bizaveke fikrî ya nû ku nêrîna mirov ji bo hebûn, exlaq û azadiyê guherand. Ji aliyê jiyan û paşxana dîrokî ve, Nietzsche li bajarokê Röcken li Prûsya (Almanyaya îro) di malbateke xiristiyan de ji dayik bû. Bavê wî qeşe bû, lê Nietzsche di temenê ciwan de berê xwe da xwendina fîlolojiyê (fîlolojiya klasîk) û di temenê 24 saliyê de bû profesor li zanîngeha Basel li Swîsreyê. Ji ber nexweşî û pirsgirêkên tenduristiyê, ew neçar ma ku dev ji mamostetiyê berde û tevahiya jiyana xwe ji bo rêwîtî û nivîsandina pirtûkên xwe yên şoreşgerî veqetîne. Ezmûna êş û tenêtiyê bandoreke mezin li ser ramanên wî kir. Bingeha felsefeya Nietzsche li ser destnîşankirina krîzeke mezin disökin ku ew jî "Nihilîzm" e. Bi dîtina Nietzsche, ji ber qelsbûna ola kevneşopî di serdema ronahîbûnê de, civaka rojavayî rûbirûyî hilweşîna nirxan bûye—rewşek ku ew bi hevoka xwe ya navdar "Xwedê mir" tîne ziman. Nietzsche hişyarî da ku ev valahiya fikrî wê bibe sedema bêhêvîtiyê, meğer mirov bikaribe bi wêrekeyî nirxên nû ji bo jiyana xwe biafırîne. Wekî bersivek ji bo krîza nihilîzmê, Nietzsche konseptên "Mirovê Bilind" (Übermensch) û "Durexşandina Hemû Nirxan" anî rojevê. Mirovê bilind ew kes e ku dikare ji êş û astengiyên jiyanê derbas bibe, zincîra exlaqê koleyan بشkêne û bi awayekî serbixwe wateyekê bide hebûna xwe. Ev mirov balê dikişîne ser serweriya vê cîhanê û li dews xeyalên cîhana din, bedewî û hêzê di vê jiyanê de dibîne. Ji aliyekî din ve, konseptên "Îradeya Hêzê" (Will to Power) û "Vegera Hemanî" (Eternal Recurrence) du stûnên din ên felsefeya wî ne. Nietzsche bawer dikir ku hêza sereke di xwebخشîn û mirov de daxwaza geşebûn, serkeftin û xwebêhêzkirinê ye. Her wiha taqîkirina fikrî ya vegera hemanî daxwaz ji mirov dike ku bi awayekî bijî ku amade be hemû hûragahiyên jiyana xwe bi hemû êş û xweşiyên wê ve dîsa û dîsa bijî. Bandora felsefeya Nietzsche li ser civak, exlaq û dîroka nûjen gelekî kûr e. Berhemên wî bingeha tevgera hebûnparêziyê (Existentialism) di sedsala bîstem de danîn û bandorek eşkere li ser bîrmendên wekî Sartre, Camus û Heidegger hiştin. Her wiha di warê psîkolojiyê de, Sigmund Freud û Carl Jung sûd ji ramanên wî girtin. Nietzsche mirovahî hişyar kir ku ji bendên koletiya exlaqî rizgar bibe û azadiya xwe ava bike.

2026-09-30 خوێندنەوە

پیشاندانی بابەتەکان:

دروشمی بەش

"ژیانی نەپشکنراو شایستەی ژیانکردن نییە."
— سۆکرات

دوایین بڵاوکراوەکان

زمانە بەردەستەکان

سۆرانی (Kurdish) Kurmancî العربية فارسی English

سەکۆی ڕامان و فەلسەفە

دوایین توێژینەوە و بابەتەکان

Karl Marx: Diyalektika Materyalîst, Têkoşîna Çînî û Rexneya Sermayedariyê

Adam Smith: Avakerê Aboriya Azad û Felsefeya Exlaqî ya Ronahîbûnê

فریدریک نیچە

Friedrich Nietzsche: Şoreşa Fikrî, Derbasbûna Nihilîzmê û Avakirina Nirxên Mirovê Bilind